Fragmenta Gaudenziana 

by Simon Corcoran

Contents

 

Introduction to the Fragmenta Gaudenziana

The Fragmenta Gaudenziana is the name given to a set of fourteen chapters of legal commentary preserved only in a larger work called the Collectio Gaudenziana, which itself survives in a single late-10th century manuscript (British Library Mss Add 47676). The Collectio comprises three sections. The second contains extracts from the Lex Visigothorum and the third the Aegidian epitome of the Breviary of Alaric. The first section is more heterogeneous. Starting with part of the commonitorium of Alaric (although attributed to Justinian), it contains primarily a miscellany of edited extracts from Justinian’s Institutes, Code and Novels. It is in this first section that the Fragmenta are found.

The Fragmenta are part of a legal commentary on an edict, presumably a code promulgated by a successor king. They have generally been seen in the context of Visigothic law. Thus Zeumer published it in his MGH edition of the Leges Visigothorum. Vismara saw a close connection with the Edict of Theoderic, which latter he attributed to the mid-fifth century Visigothic Theoderic II rather than to Theoderic the Great in Italy. However, the general acceptance of the Edict’s origin in Italy has not led to associating the Fragmenta with Italy directly. Rather they are still seen in a Visigothic context, since, apart from the Justinianic reworkings in the first section, most of the legal materials in the Collectio derive ultimately from Visigothic sources. The mixture of influences on the Fragmenta, however, is probably best explained by positing an origin in southern Gaul, more specifically Provence, during its period of rule by the Ostrogoths (507-534). They are perhaps the remains of a commentary on the Code of Euric (itself only known as fragments). However, given the extent to which the Collectio reworks its source material, we should not presume that the Fragmenta necessarily represent the original sixth-century text verbatim.

A complete edition of the full Collectio Gaudenziana for the Monumenta Germaniae Historica is being prepared by Wolfgang Kaiser, about which he spoke at the Volterra Colloquium II.2 in September 2008.

The text of the Fragmenta given here has been prepared directly from the British Library manuscript. The spelling had been regularized, but with the original indicated in brackets, while abbreviation signs have been silently expanded. The chapter rubrication reflects the colour surviving in the manuscript.

 

Bibliography on the Collectio Gaudenziana and the Fragmenta

M. Conrat, Geschichte der Quellen und Literatur des römischen Rechts im frühen Mittelalter (Leipzig, 1891) 277-284
A. Gaudenzi, ‘Un’antica compilazione di diritto Romano e Visigoto con alcuni frammenti delle leggi di Eurico tratta da un manoscritto della biblioteca di Holkham’, in Documenti e Studi II (Bologna, 1886) 5-227
W. Kaiser, Die Epitome Iuliani (Frankfurt, 2004) 655-846
D. Liebs, Römische Jurisprudenz in Gallien (2. bis 8. Jahrhundert) (Berlin, 2002) 179-181
C. Radding and A. Ciaralli, The Corpus Iuris Civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival (Leiden, 2007) 70-73
G. Vismara, Fragmenta Gaudenziana (IRMAE I.2.b.bb.ß; Milan, 1968) [repr. in Scritti di storia giuridica I (Milan, 1987) 339-389]
K. Zeumer, Leges Visigothorum (MGH Legum I.1; Hannover and Leipzig, 1902) 469-472

 

Fragmenta Gaudenziana

Fragmenta Gaudenziana (= Collectio Gaudenziana Part I, ch. 7-20)
[British Library Mss Add 47676 fol. 3v col. 2 to fol. 6v col. 1]

VII. De Filiis ante patrem mortuis (Zeumer; morituris, ms).
Si cuicumque moriatur filius eius antequam ille moriatur, et relinquant ei filii nepotes, ita ut unus relinquat unum filium, et alius relinquat plurimos, et moriatur postmodum auus illorum intestatus, ille unus talem portionem accipiat ex hereditatem aui (Zeumer; auii, ms) sui, qualem et alii plurimi qui de fratre illius nati sunt. Et si fuerint filii tres uel quattuor, et moriantur duo ex illis, et reliquerit unus unum filium, et alius frater plurimos, et moriatur (moriantur with n erased, ms) post casus tertius frater sine filiis, omnes nepotes illius aequaliter portionem diuidant; hoc est toti. Ita et si duae sorores relinquant filios, una
plurimos et alia paucos, et tertia soror moriatur sine filiis, aequaliter partiantur filii earum hereditatem, sicut in edictum scriptum est.

VIII. De naturalibus, qui de ancilla nascuntur, ita et si de ingenua absconse nati fuerint.
Et si non habeat (aheat, ms) filios de legitima uxore, potest fieri mater eorum quae concuba fuit uxor, cum conscientia tamen regis. Et postea illa mater filiorum in matrimonio, et filii eius sint liberi, et potestatem habeat si uoluerit pater derelinquere illis hereditatem suam. Si autem intestatus obierit, sint illi heredes filii.

VIIII. Si quis non habuerit filios legitimos de legitima uxore natos, et habuerit naturales, quartam partem hereditatis suae habeat licentiam relinquere naturalibus, si uoluerit dum sanus est per donationis cartulam (chartulam, ms), aut moriens per testamentum. Ita tamen, si ancilla sit illa concuba ipsius, cum filiis suis ante testes legitimos ingenua dimittatur, ad iunctos filios et matrem illorum det hereditatis suae quartam portionem, nam amplius quarte portionis naturalibus dare non potest. Quod si filios de legitima uxore habuerit, nullatenus ei reliquere liceat naturalibus filiis, nisi duodecimam partem, undecim relique partes ad legitimos remaneant filios. Si uero pater moriens non reliquerit aliquid naturalibus filiis, ingenui sint sibi (siui, ms) contenti, et non eos reuoce<n>t ad seruitium legitimi filii.

X. Si quis iudex uoluntate sua iudicauerit et edictum transgressus fuerit propter pecuniam et aliquem preiudicauerit, quadruplum quantum acceperit inferat fisco, et amplius iudex non sit. Quod si causam ipsam non preiudicauerit uoluntariae, satis reducatur secundum edicti seriem.

XI. Si quis iudex miserit nuntium ad aliquem ueniendi ad iudicium, et ad quem miserit uenire contempserit semel et bis, et si tertio ad iudicis iussum non uenerit ad iudicium, perdat causam et restituat debitori suo, quod ei debere constiterit. Et si forte presens non fuerit, quando iudicis preceptio ad domum ipsius uenerit, aut infirmitas illum tardauerit, aut forsitan in causa regis fuerit occupatus, si de his tribus una occupatio fuerit super eum non molestetur. Et si postmodum uenerit, restituat debitum suum secundum regis edictum.

XII. Qui ad iudicium iudicatum non redidderit debitum, et contempserit in duobus mensibus, interpellet creditor regem aut iudicem, qui transmittat sagionem cum ipso, et tollat sagio ille de substantia eius quod ipsum debitum possit ualere, quantum creditori suo restituere iussus fuerat, et reddat creditori. Et habeat creditor ille pecuniam apud se, usque dum reddatur ei debitum suum, quod ei lex reddi precepit.

XIII. Si quis causam habet cum alio homine, sicut superius scriptum est, ad regem proclamet aut ad iudicem quem rex constituit. Quod si priusquam interpellet pignerauerit, et tulerit ei unum caballum, componat solidos tres. Quod si bouem (bobem, ms) iugalem tulerit, det solidos duos ad hominem illum cui caballum siue bos (sibe bus, ms) fuerit, et quod pignerauit restituat. Si autem mancipium pignerauerit, cum tres solidis eum restituat domino suo.

XIIII. Si quis donauerit (donaberit, ms) aliquid alio homini peculium suum, aut aurum siue argentum, aes aut ornamentum, mancipia aut vacat vacat [equivalent of one empty line] de peculio aliquid, non requirat postea quod donauit, neque uicissitudinem requirat, nisi quod et ille sua uoluntate retribuere uoluerit. Habeat tamen testes duo (duos with s erased, ms) aut tres ingenuos testantes quod illum non inpromutuauerit, sed donauerit. Si autem donator ille mortuus fuerit, heredes illius non repeta<n>t quod donatum est. Et si non habuerit testes ingenuos, qui ibidem presentes fuerunt in ipsa donatione, restituat ei quod ille promutuauit.

XV. Si quis domum aut uillam alio donauerit, hoc quod donauit, per donationis cartulam (chartulam, ms) firmet, ita ut in ea donatione ipse donator propria manu subscribat,. et ipsa donatio non minus tribus testibus roboretur. Si autem ipse donator et testes litteras nesciunt, unusquisque signum propria manu faciat. Et donatio ipsa ante curiales deferatur. Quod si in ciuitate eadem curiales non possunt inueniri, ad aliam ciuitatem ubi inueniantur deferatur.

XVI. Si quis mutuauerit tributario siue seruo alieno sine iussu aut conscientia domini sui, nihil a domino serui (serbi, ms) exigat, neque a domo in qua habitabit ille seruus (serbus), nisi de rebus serui, qui mutuum accepit. Ita tamen si tributum suum non habeat seruus (serbus, ms) ille conpletum, ante dominum suum restituat tributa de labore suo, et tunc si aliquid remanserit de peculio ipsius, interpellet ille qui illi inpromutuauit, et seruum (serbum, ms) non tangat, sed sit domini sui.

XVII. Si quis ingenuum hominem captiuum aut in fame oppressum emerit super quinque solidos numerum, reddatur illi sex, si decem emptus fuerit, reddat duodecim, quod si plures eum solidos emerit, his similia restitutatur, et redeat ad libertatem.

XVIII. Si quis ingenuus absconse peculium ad custodiendum acceperit, et hoc se postea accepisse ipse negauerit, conprobetur ei, et reddat duplum. Si autem commendatum sibi ad custodiendum peculium per sua neglegentia perdiderit quolibet furto, restituat quod accepit. Quod si suam et alienam perdiderit causam, nihil dare cogatur.

XVIIII. Si quis seruum (serbum, ms) fugacem uenientem ad se susceperit, siue tributarium siue seruum (serbum, ms), et ipse se dixerit liberum esse, adducat eum ante priorem ciuitatis, aut ante tres uel quattuor ante quorum presentiam se ingenuum dicat, et postmodum si eum dominus suus inuenerit, et probauerit (probaberit, ms) quod seruus (serbus, ms) ipsius fuerit, et si fuerit inuentus, is quis eum ante testes suscepit, ipsum tantum solum reddat domino suo.

XX. Si cuiuslibet tributarius duxerit tributariam alienam uxorem et procreauerit filios ex ea, medietatem de filiis tollat pater et alia<m> medietatem uxor. Et si cuiuslibet ancilla tulerit seruum (serbum, ms) alienum, omnes filii matrem sequantur et dominus eius mulieris habeat omnes.

 

Creative Commons Licence
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 Unported License


Return to Projet Volterra II

Last edited: SJJC 15/7/2009